باز هم اقتصاد توسعه
از آنجا که بحث بین حامد قدوسی و احمد سیف عزیزدرمورد اقتصاد توسعه و کاربردهای آن در اقتصاد ایران به نظرم بسیار جالب و قابل تامل آمد تصمیم گرفتم چند خطی در این مورد بنویسم.
- اغلب تحقیقات در حوزه اقتصاد توسعه در مورد گروههای نسبتا کوچکی از مردم (به طور مثال یک شهر کوچک ، یا تعدادی روستا) انجام میشود و در برخی موارد، مانند کشورهای فقیر افریقایی یا جنوب آسیا، به دلیل اینکه حوزه جغرافیایی مورد تحقیق قابل تعمیم به حوزهٔ بزرگتری مانند یک ایالت و یا کل کشور است، نتیجه گیری تحقیق حوزه بزرگتری را میپوشاند.
اقتصاد توسعه نوین (حداقل آنچه من در این مورد میدانم) به دسته ای نسبتا مشخص از مسایل و روشهای برخورد با آنها می پردازد. ساختار قراردادها در نقاط روستایی، مساله پرداخت اعتبار به افراد فقیر، و چگونگی تخصیص منابع در خانواده های با درآمد بسیار پایین نمونه هایی اندک از این مسایل هستند. طبیعتا اغلب این مسایل، مسایلی است که کشورهای فقیر با آنها سر و کار دارند و در نتیجه روشها هم برای حل آنگونه از مسایل توسعه داده میشوند (به طور مثال روشهای اقتصاد سنجی خاص برای استفاده در زمانهایی که اطلاعات بسیار ناقص است). نتیجه این رویکرد این است که در هر کجای دنیا اگر شرایطی مشابه شرایط کشورهای با درآمد بسیار پایین وجود داشته باشد، مباحث اقتصاد توسعه کاربرد دارد. این رویکرد از این جهت با رویکرد قدیمی به اقتصاد توسعه متفاوت است که ، در رویکرد قدیمی، ادبیاتی که برای توصیف و حل مسایل استفاده می شد مختص کشورهایی با شرایط خاص بود، و در خارج از آن حوزه های جغرافیایی کاربردی نداشت.
اگر این مقدمه را بپذیریم، با اینکه )همانطور که حامد عزیز به درستی اشاره می کند( مسائل اساسی اقتصاد ایران در چارچوب مباحث اقتصاد توسعه قابل حل نیست، اما نباید این نکته را فراموش کرد که تعداد قابل توجهی از مردم ایران، خصوصا در روستا ها، در شرایطی بسیار شبیه به شرایط مناطقی که بسیاری از تحقیقات اقتصاد توسعه در مورد مردم آن مناطق انجام می شود زندگی میکنند. در نتیجه، با اذعان به این نکته که کیفیت زندگی مردم در این مناطق به طور مثبت تحت تاثیر سیاستهای کلان صحیح و طراحی بازارها و نهادهای کارا در سطح خرد قرار می گیرد، اما معتقدم به کارگیری مباحث اقتصاد توسعه کمک بسیار شایانی به بهبود زندگی مردم در نقاط دور افتاده و محروم کشور خواهد کرد. بنا بر این بر خلاف نظر حامد اعتقاد دارم که صورت علم بخشیدن به مبحثی تحت عنوان "اقتصاد توسعه" با در نظر گرفتن حوزهٔ های قابل بحث و تاکید بر محدودیتها ، میتواند برای کشور مفید باشد.
- احمد سیف عزیز در مطلبی که در این مورد نوشته است مشخصاتی را به عنوان مختصات کشورهای توسعه نیافته عنوان کرده و آنگاه نتیجه گرفته است که حامد اشتباه میکند که مباحث اقتصاد توسعه در ایران کاربرد ندارد، زیرا این مشخصات نشان میدهد که ایران کشوری توسعه نیافته است. فرضی که دراین نوشته ، به زعم من، وجود دارد این است که همه مشکلات اقتصادی کشورهای در حال توسعه، در قالب مباحث "اقتصاد توسعه" قابل بحث و حل است. در حالی که اینگونه نیست و ادبیات اقتصاد توسعه نوین، همانگونه که قبلا هم عنوان شد، حوزه ها و مسایل محدودی را در چارچوبهای مشخص پوشش می دهد که البته برخی مسایل اقتصادی ایران هم در این چارچوبها قابل بحث و حل هستند.
- با این حرف حامد که گرایش "اقتصاد توسعه در بسیاری از دانشگاههای معتبر حذف شده و یا در حال افول است"، موافق نیستم (گر چه دقیقا منظور او را از به کار بردن کلمه "سنتی" متوجه نشدم، که اگربه مفهوم مقابل " اقتصاد توسعه نوین" در بالا اشاره دارد آنگاه با او موافقم). گذاری کوتاه بر وب سایت دانشگاههایی چون هاروارد، ام آی تی، ییل، برکلی، پرینستون، و دقت در پروفایل تعداد قابل توجهی از اساتید (بعضا جوان) و فارغ التحصیلان جدید این دانشگاه ها که عنوان "اقتصاد توسعه" را به عنوان تخصص و گرایش خود ذکر کرده اند نشانه خوبی بر این است که این مبحث کماکان یکی از شاخه های اصلی تحقیق در دانشکده های معتبر است. به این نکته باید این را اضافه کرد که برخی دانشگاههای معتبر مانند استنفورد ، نورت وسترن و تگزاس ، که به طور سنتی علاقه ای به این مبحث نداشته اند در سالهای اخیر سعی می کنند که با استخدام اساتید جدید گرایش توسعه را به گرایشهای موجود اضافه کنند. همچنین بسیاری از کارشناسان خبره موسسات بین المللی مانند بانک جهانی، فارغ التحصیلان دانشگاه های معتبر با گرایش اقتصاد توسعه هستند.
البته لازم است به این نکته توجه کنیم که اقتصاد توسعه ای که در این دانشگاه ها به عنوان یک گرایش وجود دارد چیزی جز کاربرد اصول اقتصادی موجود (عموما اقتصاد خرد کاربردی) در بستر مسایل کشورهای فقیر نیست. که البته این چیزی از اهمیت این مبحث به عنوان یک گرایش مستقل کم نمی کند، چرا که این ادعا در مورد خیلی از گرایشهای دیگر مانند اقتصاد مالی و یا اقتصاد عمومی نیز صحیح است.